Bredius – Circulair ontwerpen

Van visie naar materiaal

Circulair ontwerpen wordt in de markt vaak opgevat als het verlengen van een lineair systeem. Fabrikanten voegen demontagevoorzieningen toe, maar de materiële samenstelling van het product blijft ongewijzigd. Bij Sporthal Bredius is bewust gekozen voor een andere benadering. Circulariteit betekent hier niet alleen het voorkomen van afval, maar vooral het behouden van de oorspronkelijke kwaliteit en waarde van grondstoffen en materialen voor de toekomst.

Demontage alleen biedt die garantie niet. Producten degraderen in de tijd en verliezen gaandeweg hun waarde, waardoor aan het einde van meerdere cycli alsnog afval ontstaat. Het circulaire ontwerp van Sporthal Bredius richt zich daarom op waardebehoud. Dit vroeg om pionierswerk en een integraal ontwerptraject waarin circulariteit vanaf het begin is meegenomen als ontwerpbepalend uitgangspunt, inclusief de esthetische consequenties. Dat heeft geleid tot drie leidende kernprincipes.

Allereerst is het sportgebouw bewust demontabel en herplaatsbaar ontworpen. Producten en materialen kunnen worden ontkoppeld en opnieuw ingezet als volwaardig product. Waar dat niet mogelijk of wenselijk is, worden ze hoogwaardig teruggebracht tot grondstof voor nieuwe toepassingen.

Een sprekend voorbeeld hiervan is de vrijwel volledig stekerbare elektra-installatie. Prefab kabels met connectoren kunnen na gebruik of bij aanpassing eenvoudig worden losgekoppeld en elders opnieuw worden ingezet. Geen afval, maar blijvend functioneel, economisch en circulair waarde behoud. Ook het leidingwerk onder de begane grondvloer is volledig losmaakbaar uitgevoerd. De leidingen zijn bevestigd aan de onderzijde van de vloer en afgestemd op het grid van de kanaalplaatvloer, zonder kruipruimte. Onderlinge verbindingen zijn gerealiseerd met rubber manchet-moffen en vulkaniserende tape, zonder toepassing van lijm of andere permanente fixatiemiddelen.

Ten tweede is bij de materiaalkeuze prioriteit gegeven aan gezonde, niet-toxische materialen met een homogene samenstelling en een aantoonbaar betrouwbare herkomst. Deze materialen zijn geschikt om na gebruik en hergebruik hoogwaardig te worden gedowncycled. Het bouwen met pure producten is hierbij een vanzelfsprekend uitgangspunt.

Tot slot vormt de kunst van het weglaten een essentieel onderdeel van het circulaire ontwerp. Afwerkingen zonder functionele meerwaarde zijn bewust achterwege gelaten. Dit verkleint de kans dat materialen in de toekomst alsnog tot afval verworden en resulteert in een helder architectonisch beeld, waarin circulariteit niet wordt verhuld maar zichtbaar en leesbaar is.

Samenwerken aan circulaire innovatie

De gemeente Gooise Meren heeft circulair inkopen hoog op de agenda staan. De nieuwe Sporthal Bredius is het eerste bouwproject binnen de gemeente dat volledig circulair is aanbesteed. Om deze ambitie gedurende het hele proces te borgen, heeft de opdrachtgever Rendemint ingeschakeld voor de begeleiding van zowel het aanbestedingstraject als de uitvoering. Als basis hiervoor is door Rendemint een circulair programma van eisen opgesteld. De sporttechnische en bouwkundige uitgangspunten zijn vastgelegd in een aanvullend programma van eisen, opgesteld door Odin Wenting Bouwadvies B.V.. In nauwe samenwerking met het Design & Build-team zijn deze kaders integraal vertaald naar een maximaal circulair eindresultaat.

Binnen het bouwteam zijn productleveranciers actief uitgedaagd om bestaande oplossingen te heroverwegen en door te ontwikkelen. Hergebruikte grondstoffen en demontabele producten uit het bestaande assortiment vormden het vertrekpunt voor nieuwe toepassingen die nog niet op de markt beschikbaar waren.

Een sprekend voorbeeld is de sportvloer, waarvoor Herculan is uitgedaagd een nieuwe vloer te ontwikkelen met een onderlaag van hergebruikt materiaal uit oude sportvloeren. Dit heeft geleid tot een mix-elastische sportvloer in klasse 1, die volledig voldoet aan de sporttechnische voorschriften van NOC*NSF, sportbonden en KVLO. Daarnaast is samen met het bouwteam en Intermontage het concept van circulaire, tegelvrije kleed- en doucheruimten gerealiseerd. Op basis van een bestaand demontabel wandsysteem is een nieuwe toepassing ontwikkeld die volledig losmaakbaar, waterdicht en zichtbaar circulair is.

Circulariteit zichtbaar maken

De mate van circulariteit van Sporthal Bredius is gekwantificeerd door middel van de PRP^®-visie en tool, ontwikkeld door Rendemint. In deze visie is – in het kort – iets circulair als vóór en na gebruik de hoeveelheid grondstoffen gelijk is gebleven qua hoeveelheid én qua kwaliteit. Binnen PRP^® heet dat Absoluut Circulair. Het meetsysteem, de PRP^®-tool meet de afwijking t.o.v. Absoluut Circulair. Alle acties om het proces en product meer circulair te maken – dus een kleinere afwijking van Absoluut Circulair – leiden hierbij tot een hogere score.

De PRP^®-tool geeft tevens een goed beeld van welke materialen en producten uit een gebouw kunnen worden “geoogst” zodra hier vraag naar is. Om circulariteit goed te kunnen kwantificeren zijn veel gegevens over de gebruikte producten en processen ingevoerd. De PRP^®-tool is daarmee een database van verschillende materiaalpaspoorten, die een compleet overzicht geeft van de materiële inhoud van een gebouw.

Naast de PRP^®-tool is in Sporthal Bredius veel aandacht uitgegaan naar het creëren van bewustwording over de gebruikte materialen en processen en de impact hiervan op mens en milieu: de sociale impact. De sporthal heeft een interactief materialen paspoort. Door de gehele sporthal zijn QR-codes geplaatst op materialen die bezoekers kunnen scannen om meer informatie te vergaren over de componenten van het gebouw. Door bezoekers te informeren krijgt circulariteit een gezicht voor ze. Er ontstaat een bewustwording dat het niet alleen gaat om gezond sporten nu, maar ook om een gezonde ecologische voetafdruk in de toekomst.

Een gebouw dat circulariteit toont

Bij Sporthal Bredius zijn circulaire ontwerpkeuzes geen toevoeging, maar een vanzelfsprekend uitgangspunt. Een kernachtig integraal ontwerp wordt gecombineerd met een verfijnde ruwbouw van hoogwaardige, pure materialen. Het resultaat is een heldere, logische esthetiek die geen concessies kent.

Het project toont dat circulariteit niet beperkt tot technische oplossingen, maar juist meerwaarde kan toevoegen aan architectuur. Sporthal Bredius bewijst dat een circulair gebouw volledig kan voldoen aan wet- en regelgeving én aan sporttechnische voorschriften, zonder dat dit ten koste gaat van uitstraling of functionaliteit.